علی اکبر صابری

 

پروین اعتصامی که حدود یکصد سال پیش یعنی در سال 1285 در شمال غرب کشور و در شهر تبریز دیده به جهان گشود ، از همان اوان کودکی با تلمذ در مکتب پدر بزرگوارش شادروان یوسف اعتصامی ، که از شعرا و مشاهیر زمان خود و از دوستان نزدیک مرحوم شهریار بوده است، درس عرفان ،ادب و فرهنگ آموخت.

هرچند در دوران نوجوانی ایشان با ورود رضا شاه به عرصه قدرت ؛ زن ایرانی به اصطلاح از قید حجاب بدر آمد و شتابزده به فرهنگ غرب روی کرد ، اما پایگاه مستحکم و اصالت خانوادگی پروین او را از تمامی این خطرات مصون و محفوظ نگاه داشت.

اما افسوس که گلچین دهر این در گرانبهای عرصه ادب و فرهنگ ایران را در سن 35 سالگی به دیار باقی رهنمون کرد ، تا بیت معروفش " اینکه سنگ سیهش بالین است  اختر چرخ ادب پروین است" خیلی زود بر سنگ مزارش نقش بندد.

اما از پروین دیوانی باقی است که مایه مباهات و تفاخر هر ایرانی است و دارای اشعار بسیار زیبا و شیوایی است که مرور آن همواره باعث آرام روح و جان آدمی است.

از آنجایی که "و من الماء کل شی حی" است و خداوند سر آغاز پیدایش و حیات را "آب" معرفی می نماید ، می توان استنباط نمود که سرچشمه " فرهنگ" نیز که همواره حی و زنده است، آب است ؛ یعنی می توان ادعا نمود که آب در فرهنگ و ادب هر کشوری نقش موثر و تعیین کننده ای را ایفا می نماید.

لذا در دیوان وی به سراغ اشعاری می رویم که شاعره جهت تلطیف شعر خود از آب استفاده نموده است ، که در تمامی آنها پروین با بکارگیری آب حس درونی و زلال خود را به خواننده منتقل می نماید و نقش مهم و پر رنگ آب در فرهنگ و اعتقادات مردم را به خوبی نشان   می دهد.    

·        ز آب چشمه و باران نمیشود خاموش         که آتشی که در اینجاست آتش جگریست

·        آب حیوان یافتن بی رنج در ظلمات دل          زان همی نوشیدن و یاد سکندر داشتن

·        جفا از آب و گل میدید بسیار                                 که تا یک روز می انباشت انبار

·        نه چون هر شب حدیث آب و دانی                          نه از خواب خوشی نام و نشانی

·        از بهر شستن رخ پاکیزه ات ز گرد                          بگرفتم آب پاک ز دریا و تاختم

·        تا به کی جان کندن اندر آفتاب ای رنجبر      ریختن از بهر نان از چهره آب ای رنجبر

·        ز برف آماده گشت آب گوارا                                        گوارایی رسد زین ناگواری

·        چرا پژمرده گشت این چهر شاداب                       چه شد کز من گرفتی رونق و آب

·        بنام زندگی هر لحظه مردن                                  بجای آب و نان ، خونابه خوردن

·        آب دادم به پدر چون نان خواست                           دیشب از دیده من آتش جست

·        نان فیل آماده هر شام و سحر                                 آب و دان مور اندر جوی و جر

·        به آب روان گفت گل کز تو خواهم                       که رازی که گویم به بلبل بگویی

·        به گفتا به جوی آب رفته نیاید                                 نیابی مرا گرچه عمری بجویی

·        چو آب روان خوش کن این مرز و بگذر                     تو مانند آبی که اکنون به جویی

·        همه پروردگان آب و گلند                                    هرچه در باغ از گل و خار است

·        چرا بدین صفت از آفتاب سوخته ای                 مگر بطرف چمن آب و آبیاری نیست

·        اندرین آب گل آلود ای عجب                             تا بکی سرگشته باشی روز و شب

·        چشمه نور است این آب سیاه                                   تو نکردی چون خریداران نگاه

·        آب و رنگ ما ز آب افزوده اند                                    خلقت ما را چنین فرموده اند

·        گر ز سطح آب بالاتر شویم                                      ز آتش بی داد خاکستر شویم

·        از سرش گرچه بسی خوناب ریخت                         او برای جامه از چشم آب ریخت

·        پرده می آویخت پیدا و نهان                                   ریسمان می تافت از آب دهان

·        پایه می سازی ولی سست و خراب                               نقش نیکو  میزنی اما بر آب

·        گر بکار خویش می پرداختی                            خانه ای زین آب و گل می ساختی

·        در طرف بوستان دهن خشک تازه کن                 گاهی ز آب سرد و گه از میوه تری

·        دلت گر ز اندیشه خون کرده ام                              بچهر آب و رنگت فزون کرده ام

·        به خون کشتگان شمشیر شستیم                              بر آتشهای کین آبی فشاندیم

·        گوهر کان هوا جز ننگ نیست                          آب و رنگش جز فریب و رنگ نیست

·        خشم هم بر کوزه هم بر آب کرد                            هم قدح هم کاسه را پرتاب کرد

·        اگر ز آب گریزی به خشکیت بزنند                 از این حصار کسی را ره رهیدن نیست

·        آب صاف از جوی نوشیدم مرا خواندند پست/گرچه خود خون یتیم و پیرزن نوشیده اند

·        به پای نهالی که باری نیارد                                  جفا دیدن از آب و گل روزگاری

·        ز جویبار به منقار خویش آب ربود                 به باغ کرد ره و میوه ای ز شاخی چید

·        دمی ز آتش و آبت ستم رسید و بلا              دمی ندیم دم و دود و خشک و تر بودی

·        بگسترد چون جامه از بهر خواب                           سبويي شکست و فرو ریخت آب

·        از تشنگی کدوبنم امسال خشک شد                  آب قنات بردی و آبی به چاه نیست

·        نه غم آب و نه غم دانه داشت                                     بود گدا دولت شاهانه داشت

·        نه فکریش از براي آب و دانه                                            نه اندوهیش بهر آشیانه

·        ز مهر آموز رسم تابناکی                                         که بخشد نور بر آبی و خاکی

·        کرد آسیا ز آب سحرگاه بازخواست         کای خودپسند با منت این بد سری چراست

·        خندید آب کین ره و رسم از من و تو نیست          ما رهرویم و قائد تقدیر رهنماست

·        گر رنج میکشیم چه غم زان که خلق را          آسودگی و خوشدلی از آب و نان ماست

·        آبم من ار بخار شوم در چمن خوش است          سنگی تو گر کار کنی بشکنی رواست

·        از ما چه صلح خیزد و جنگ این چه فکر توست/در دست دیگریست گر آب وگر آسیاست

·        بس که دمی خاک و دمی آب ریخت                از تنش آن موی چو سنجاب ریخت

·        از غم کشک و کره خوناب خورد                               در عوض شیر بسی آب خورد

·        چو نان از سفره ببردند سفره گستردیم             چو آب خشک شد اندیشه سبو کردیم

·        ترا چیزی برون از آب و گل نیست                        مبارک کعبه ای مانند دل نیست

·        ترا گر آب و رنگ از خاک و سنگ است                  مرا از پرتو جان آب و رنگ است

·        جای تا کی کنی به زیرزمین                                    رونق زندگی ز آب و هواست

·        اینکه خواندیم شمع نور نداشت                                   اینکه در کوزه بود آب نبود

·        نکشید آب دلو ما زین چاه                                      زانکه در دست ما طناب نبود

·        آن عدس در شوربا میریختیم                                   وان عسل با آب می آمیختیم

·        زان ببردیم این گل بی آب و رنگ                          که زمانه عرصه بر وی کرد تنگ

·        تو را گر کرد استاد آبیاری                                            مرا هم آب داد آب بهاری

·        که ای روح بخشنده لختی درنگ                                 مرا برد بی آبی از چهر رنگ

·        بسی ریخت بر کام آن تشنه آب                               بسی قصه گفت و نیامد جواب

·        ننوشید یک قطره زان آب پاک                                 نگشت آن تن سوخته تابناک

·        چو اندر به سوی تو باقی است آب                           به شکرانه از تشنگان رخ متاب

·        تا تو آبی به تکلف بخوری                                      نه سبویی و نه آبی به سبوست

·        جهان یغماگر بس آب و رنگ است               مرا همچو تو وقت ای دوست تنگ است

·        من گوهر ناب و تو یک قطره آب                             من ز ازل پاک تو پست و پلید

·        آتش آهیم چنین آب کرد                                         آب شنیدید کز آتش جهید

·        بدین پاکیزه رویی از کجایی                                 که دادت آب و رنگ و روشنایی

·        بهر تاب تو بس رخشندگیهاست                           درین یک قطره آب زندگیهاست

·        زبونیها ز خاک و آب دیدم                                       ز مهر و ماه منت ها کشیدم

·        گر نیارد ایزد پاکت به یاد                                        آب خاکت را دهد ناگه به باد

·        سطح آب از گاهوارش خوش تر است               دایه اش سیلاب و موجش مادر است

·        نقش هستی نقشی از ایوان ماست                          خاک و باد و آب سرگردان ماست

·        هر چه بود از مال مردم آب برد                               زان گروه رفته طفلی ماند خرد

·        سنگ را گفتم به زیرش نرم شو                                 برف را گفتم که آب گرم شو

·        بیرنج نوک و پا نتوان چینه جست وخورد   گر آب و دانه ایست به خونابه خوردن است

·        از آب و دان خانه بیگانگان چه سود          هر کس که منزویست ز اندیشه ایمن است

·        ترا به مطبخ شه پخته شد همیشه طعام                مرا به آتش آهی و آب چشم تری

·        جایی که آب و دانه و گلزار و سبزه ایست        آنجا فریب خوردن طفلان مبرهن است

·        ما ز یک اقلیم ز آن با هم خوشیم                             گر که در آبیم و گر در آتشیم

·        آب نالید وقت جوشیدن                                         کاوخ از رنج دیگ و جور شرار

·        طفلان به خیال آب و دانه                                         خفتند و نخاست دیگر آواز

·        گشتی چو ز دست من فراری                                         افتاد و شکست کوزه آب

·        ژولید چو آب گشت جاری                                     آن موی به از سمور و سنجاب

·        شو روز به فکر آب و دانه                                              هنگام شب آرمیدن آموز

·        رخشنده چو آب زندگانی                                        جوشید چو سنگ چشمه آب

·        ز آتش به غیر آب فرو ننشاند                                   سوز و گداز و تندی و گرما را

·        آهوی روزگار نه آهوست اژدر است                   آب هوا و حرص نه آب است آذر است

·        شالوده کاخ جهان بر آب است                              تا چشم به هم برزنی خراب است

·        آبی بکش از چاه زندگانی                                   همواره نه این دلو را طناب است

·        ز اندام خود این تیرگی فرو شوی                           در جوی تو این آب تا روان است

·        آب نوشید چو نوشابه نیافت                                        درم آورد چو دینار نداشت

·        کدام تشنه بنوشید از سبوی تو آب                 کدام گرسنه در سفره تو خورد طعام

·        برو از تیه بلا گمشده ای دریاب                            بزن آبی و ز جانی شرری بنشان

·        جز باد نبیختیم در غربال                                            جز آب نکوفتیم در هاون

·        ز جوی علم دل را آب ده تا بر لب جویی/ زخوان عقل جان را سیر کن تا بر سر خوانی

·        روان ناشتا را کشت ناهاری و مسکینی         تو گه در پرسش آبی و گه در فکرت نانی

·        من که آب تو ز سرچشمه دل می دادم             آب و رنگت چه شده لاله نعمانی من

 

بطور قطع در کنار تبحر شاعر در سرودن شعر، استفاده از مواردی که در قلب و روح مردم جایگاه خاص دارد به دلنشینی کلام او کمک شایانی مینماید، که استفاده از آب یکی از موثرترین آنهاست.

حتی بکارگیری معانی متعدد برای آب در ابیات مختلف می تواند شعر و بالطبع نقش آن در فرهنگ را پررنگتر نماید.

به عنوان مثال در بیت " تا بکی جان کندن اندر آفتاب ای رنجبر  ریختن از بهر نان از چهره آب ای رنجبر" ، که در آن هرچند منظور ابتدایی از آب ، همان عرق رخسار فردی درد کشیده است اما در معنا به مفهوم آب و آبروست ، چرا که تلاش کارگر جهت ارتزاق حلال مانند قدم نهادن در راه جهاد و عرق جبین او مطهر و پاکیزه است.

از اینگونه موارد در شعر او بسیار به چشم می خورد ، مواردی که ارتباط میان آب و پروین  و عشق را به خوبی نشان داده است.

نگارش سطور فوق ، به منظور ارج نهادن به تلاش و اهتمام این شاعره  در عرصه فرهنگ و ادب ، صورت پذیرفت تا نسلی که پروین را ندیده است مشمول این بیت حافظ نگردند:

" رندان تشنه لب را آبی نمی دهد کس         گویی ولی شناسان رفتند از این ولایت"